Bölüm 02Bakım malzemeleriMakale 2.1
Kullanılabilirlik, MTBF ve MTTR
Malzeme hazırlığı bakım performansını etkiler; çünkü elde olmayan bir yedek parça, bir onarım işini uzun bir duruşa dönüştürebilir.
- SorunYedek parça aranırken kısa bir onarım uzun bir duruşa dönüşür.
- SinyallerArıza sonucu, yedek parça bulunabilirliği, tedarik süresi, onarılabilir kalemler.
- KararHangi yedek parçaların, nerede ve hangi durumda tutulacağı.
- KontrolYedek parça hazırlığı, hizmetin yeniden sağlanmasının parçası sayılır.
01İş problemi
Ekipman arızalandığında onarımın kendisi birkaç saat sürebilir. Doğru yedek parçayı işin başına getirmek ise günler veya aylar alabilir. Tesis açısından ekipman, nedeni ne olursa olsun, bu sürenin tamamında duruştadır.
Malzeme yönetiminin bakım performansının içinde yer almasının nedeni budur: zincirin sonundaki bir destek fonksiyonu olarak değil, bir arızanın gerçekte ne kadara mal olduğunu belirleyen unsurlardan biri olarak.
02Temel kavram
Tabloyu üç standart terim tanımlar:
- MTBF (arızalar arası ortalama süre): onarılabilir bir kalemin arızaları arasındaki ortalama çalışma süresi.
- MTTR (ortalama onarım veya yeniden hizmete alma süresi): kalem arızalandıktan sonra onu yeniden çalışır hâle getirmek için gereken ortalama süre.
- Kullanılabilirlik: kalemin gerektiğinde işlevini yerine getirebildiği zamanın oranı.
Malzeme tarafından bakıldığında yararlı olan, arızadan sonraki sıradır: ekipman arızalanır, bir yedek parça gerekir, yedek parça vardır ya da yoktur, bekleme süresi oluşur, onarım yapılır, ekipman yeniden hizmete girer. Yedek parça beklemek fiilî onarım işinin parçası değildir, ancak hizmetin yeniden sağlanması için geçen sürenin parçası hâline gelebilir.
03Karar kuralı
Bir yedek parçayı, onu beklemenin sonucu elde tutmanın maliyetinden daha kötü olduğunda tut. Buna yalnızca tüketime bakarak değil; arıza sonucuna, tedarik süresine ve kurulu ekipman sayısına bakarak karar ver.
Nerede ve hangi durumda tutulacağına da aynı mantık karar verir. Var olan ama tanımlanamayan, korunmamış veya yanlış lokasyonda duran bir yedek parça, hiç olmayan bir yedek parça gibi bekleme süresi ekler.
04Sinyaller ve girdiler
- Arıza sonucu
- Ekipmanın durmasının emniyet, üretim veya çevre üzerindeki etkisi.
- Tedarik süresi
- Yedek parça tutulmuyorsa temininin ne kadar sürdüğü.
- Kurulu ekipman sayısı
- Yedek parçanın hizmet edebileceği özdeş ünite sayısı.
- Yedeklilik
- Arızayı yedek ekipmanın karşılayıp karşılamadığı.
- Onarılabilir kalemler
- Onarılıp stoka geri dönebilen yedek parçalar.
- Stoksuz kalma riski
- Gerektiğinde yedek parçanın yerinde olmama olasılığı.
05Model
- 01Ekipman arızasıKalem işlevini yerine getirmeyi bırakır.
- 02Yedek parça ihtiyacıTeşhis gereken parçayı belirler.
- 03Yedek parça bulunabilirliğiStokta, başka bir lokasyonda, siparişte ya da tutulmuyor.
- 04Bekleme süresiYedek parça hazır değilse onu temin etmek için geçen süre.
- 05OnarımFiilî onarım işi.
- 06Yeniden hizmete almaEkipman yeniden kullanılabilir.
Bu basitleştirilmiş, kararlı durum ilişkisidir. Onarılabilir bir kalemin yalnızca arıza ve onarım özelliklerinden doğan içsel kullanılabilirliğini tanımlar. Gerçek operasyonel kullanılabilirlik ayrıca lojistik ve idari gecikmelere; yedek parça, personel ve izin beklemeye; planlı bakım duruşlarına da bağlıdır. Bu gecikmeler çoğu zaman onarımın kendisinden uzundur.
Yedek parça beklemek ekipmanın içsel MTTR'sini değiştirmez. Ancak hizmetin yeniden sağlanması için geçen fiilî süreyi uzatır ve operasyonun yaşadığı da budur.
06Çözümlü örnek
Temsili örnek
Aynı onarım, farklı hazırlık
Bir pompa ortalama her 2.000 çalışma saatinde bir arızalanıyor. Sızdırmazlık kiti raftaysa onarım 8 saat sürüyor. Onarım süresi yerine hizmetin yeniden sağlanma süresi kullanılırsa:
- Yedek parça hazır: arıza başına yaklaşık 8 saat duruş, 2.000 / (2.000 + 8) ≈ %99,6.
- Yedek parça tutulmuyor, temini 10 gün: arıza başına yaklaşık 248 saat duruş, 2.000 / (2.000 + 248) ≈ %89,0.
Onarım işi aynıdır. Fark, yedek parça hazırlığıdır. Kiti elde tutmanın haklı olup olmadığı sonuca bağlıdır: yedek bir pompa varsa 10 gün kabul edilebilir olabilir; yoksa olmayabilir.
07Mesleki muhakeme
Yedek parça bulunabilirliği güvenilirlik performansının bir parçasıdır, ama tamamı değildir.
Her malzeme eksikliğinin ekipmanın güvenilirliğini değiştirdiğini iddia etmek yanlış olur. Değiştirdiği şey, bir arızanın ekipmanı ne kadar süre hizmet dışında tuttuğudur. Muhakeme, bu gecikmenin nerede kabul edilebilir olduğuna ve nerede olmadığına karar vermektedir.
Sigorta yedek parçaları en zor durumdur: nadiren kullanılır, elde tutulması pahalıdır ve gerektiğinde belirleyicidir. Tüketim geçmişi onları haklı kılamaz. Arıza sonucu, tedarik süresi ve yedeklilik kılabilir; gerekçe de yazıya geçirilmelidir, çünkü bir sonraki stok incelemesi kalemin neden hiç hareket etmediğini soracaktır.
08Hata türleri
Kritik yedek parçaların tüketime göre değerlendirilmesi
Sigorta yedek parçaları hiç hareket etmedikleri için kaldırılır.
ÖnlemKritiklik ve tedarik süresi ayrıca gözden geçirilir.
Bilinmeyen tedarik süresi
Bir arıza, kimsenin aylar süreceğini beklemediği bir yedek parçayı bekler.
ÖnlemKritik yedek parçaların tedarik süreleri güncel tutulur.
Onarılabilir kalemlerin izlenmemesi
Onarılan üniteler kaybolur veya yeniden yeni olarak satın alınır.
ÖnlemOnarılabilir kalemler onarım ve geri dönüş boyunca izlenir.
Kurulu ekipman sayısının göz ardı edilmesi
Tek bir yedek parçanın çok fazla üniteyi karşılaması beklenir.
ÖnlemHer yedek parçanın kaç özdeş üniteye hizmet ettiği kontrol edilir.
Kullanıma hazır olmayan yedek parça
Stok var ama tanımlanmamış, korunmamış veya yanlış lokasyonda.
ÖnlemTanımlama ve koruma hazırlığın parçası sayılır.
09Saha notu
10Pratik kontrol listesi
- Ekipmanın arıza sonucu ve yedekliliği biliniyor.
- Kritik ve sigorta yedek parçaları sarf kalemlerinden ayrı olarak belirlendi.
- Yerel olarak tutulmayan yedek parçaların tedarik süresi güncel.
- Onarılabilir yedek parçalar onarım ve geri dönüş boyunca izleniyor.
- Yedek parçalar ekipman BOM'u üzerinden bulunabiliyor.
- Koruma ve depolama yeri hızlı bir çıkışı destekliyor.
11Bağlantılı bilgi
Deneyim
Bu ilke uygulamada
- Koruma yönetişimi ve depolama hazırlığıOperasyonel deneyim
- Material Master, BOM ve SPIL veri kalitesiOperasyonel deneyim
12Kanıt ve dayanak
MTBF, MTTR ve kullanılabilirlik standart güvenilebilirlik terminolojisini izler; kullanılabilirlik formülü olağan basitleştirilmiş kararlı durum modelidir. Çözümlü örnek açıklayıcı değerler kullanır. Dayanak: CV'deki rollerde bakım malzemeleri, kritik yedek parçalar ve koruma çalışmaları. Malzeme hazırlığına ilişkin yorum yazarın görüşüdür.
Kaynaklar ve referanslar
- IEC 60050-192:2015 International Electrotechnical Vocabulary, Part 192: DependabilityInternational Electrotechnical Commission (IEC) · Resmi standart · 2015
- ISO 14224:2016 Petroleum, petrochemical and natural gas industries: Collection and exchange of reliability and maintenance data for equipmentInternational Organization for Standardization (ISO) · Resmi standart · 2016
MTBF, MTTR ve kullanılabilirlik tanımları listelenen standartları izler. Yedek parça hazırlığı ile hizmetin yeniden sağlanma süresi arasındaki bağlantı yazarın mesleki yorumudur; bu standartların bir ifadesi değildir.